کمبود آهن در خاک های آهکی یکی از جدی ترین چالش های تغذیه ای در کشاورزی به ویژه در گیاهان حساس نظیر ذرت است. در این خاک ها، آهن عمدتا به شکل ترکیبات نامحلول رسوب کرده و از دسترس گیاه خارج می شود و در نتیجه، بروز کلروز، کاهش کارایی فتوسنتزی و افت عملکرد محصول مشاهده می شود. روش های مرسوم برای رفع این مشکل شامل مصرف کمپوست ها و کودهای تجاری آهن نظیر Fe-EDDHA و سولفات آهن است که هرچند اثربخش بوده اند، اما محدودیت هایی مانند هزینه بالا، پایداری پایین و اثرات جانبی زیست محیطی دارند. ازاین رو، این پژوهش با هدف بررسی این پرسش اساسی طراحی شد که آیا عصاره های کودی آلی می توانند نسبت به کمپوست ها و کودهای تجاری در افزایش قابلیت جذب آهن در خاک و بهبود وضعیت تغذیه ای و رشدی گیاه ذرت برتری داشته باشند یا خیر. برای این منظور، آزمایشی گلخانه ای در قالب طرح کاملا تصادفی با یازده تیمار و سه تکرار در یک خاک آهکی، در دو وضعیت با و بدون حضور گیاه، اجرا شد. تیمارها شامل کمپوست ها و عصاره های کودی تهیه شده از کمپوست کود گاوی، گوسفندی، مرغی و پسماند آشپزخانه، به همراه دو کود تجاری Fe-EDDHA) و سولفات آهن) و شاهد بدون تیمار بودند. ویژگی های شیمیایی خاکpH) ، EC، کربن آلی و غلظت عناصر غذایی پرمصرف و کم مصرف(، غلظت و جذب عناصر در گیاه، و همچنین صفات مورفولوژیک و فیزیولوژیک (تعداد برگ، ارتفاع بوته، وزن خشک اندام هوایی رنگدانه ها و شاخص سبزینگی) اندازه گیری و مورد تحلیل آماری قرار گرفتند. نتایج نشان داد که عصاره های کودی آلی، به ویژه عصاره پسماند آشپزخانه، با کاهش pH و افزایش آهن قابل جذب خاک، به بهبود وضعیت تغذیه ای آهن در گیاه کمک کردند و غلظت آهن بافتی را بالا بردند. در مقابل، کمپوست ها اگرچه افزایش آهسته تری در آهن قابل جذب ایجاد کردند، اما به واسطه ارتقای رشد و زی توده گیاه، بیشترین جذب کل آهن در گیاه را رقم زدند. در مقایسه با کودهای تجاری، تیمارهای عصاره کارایی بالاتری در افزایش جذب آهن و همچنین بهبود وضعیت تغذیه ای گیاه از نظر سایر ریزمغذی ها (روی، منگنز و مس) نشان دادند. افزون بر این، تیمارهای عصاره با تقویت ویژگی های فیزیولوژیک و رشدی گیاه، از جمله افزایش تعداد برگ، ارتفاع بوته، وزن خشک شاخساره و محتوای کلروفیل، توانستند عملکرد کلی گیاه ذرت را بهبود بخشند. به طور کلی، یافته های این پژوهش بیانگر آن است که عصاره های کودی آلی از نظر تامین آهن مورد نیاز گیاه نه تنها قابلیت رقابت با کمپوست ها و کودهای تجاری را دارند، بلکه در بسیاری از موارد اثربخشی بیشتری در افزایش فراهمی آهن و بهبود رشد گیاه در خاک های آهکی از خود نشان می دهند .در میان منابع مورد بررسی، عصاره پسماند مواد غذایی آشپزخانه بیشترین پتانسیل را برای معرفی به عنوان یک راهکار پایدار، کم هزینه و سازگار با محیط زیست جهت مدیریت کمبود آهن در کشت ذرت دارا بود.
کلمات کلیدی: آهن، عصاره کودی آلی، کمپوست، خاک آهکی، ذرت، Fe-EDDHA، سولفات آهن