گیاه دانه روغنی و دارویی گلرنگ (Carthamus tinctorius L) یکی از گیاهان بومی کشور است که بهدلیل کیفیت روغن و تحمل به تنشهای غیرزیستی در شرایط تغییر اقلیم مورد توجه قرار گرفته است. اگرچه ایران یکی از مراکز پراکنش این گیاه است اما از نظر بسیاری از ویژگیها نظیر تحمل به تنش های غیرزیستی به ویژه خشکی و شوری، و نیز صفاتی مانند مقاومت به ورس و زودرسی، کم خاری، کوتاهی بوته و مقاومت به برخی بیماری ها و آفات مهم تنوع کافی گزارش نشده است. بر این اساس پروژه بهنژادی گلرنگ از سال 1390 در دانشگاه صنعتی اصفهان از طریق جمع آوری ژرمپلاسم ایرانی جهانی گلرنگ، بررسی پایداری و سازگاری آنها، انتخاب درون ژرم پلاسم، تلاقی والدین خاص و پیشبرد نسلها برای تشکیل جوامع جدید بهمنظور طراحی پروژه های اصلاحی بعدی مدنظر قرار گرفت. در این مطالعه، 62 فامیل 3F حاصل از 45 تلاقی بههمراه 10 ژنوتیپ والدی اولیه در کنار 7 لاین زراعی به عنوان شاهد، در سه شرایط تنش خشکی (90% تخلیه رطوبتی)، تنش شوری خاک (ECw=20dSm-1) و شرایط بدون تنش (50% تخلیه رطوبتی) در قالب طرح آماری بلوک کامل تصادفی با دو تکرار در مزرعه دانشگاه صنعتی اصفهان ارزیابی شدند. در اثر بروز تنش خشکی و شوری در گیاه گلرنگ، کاهش عملکرد دانه و تغییرات در صفات مورفولوژیک آن اتفاق افتاد. نتایج نشان داد، تنوع ژنتیکی زیادی در میان ژنوتیپها وجود دارد و اثر ژنوتیپها برای تمامی صفات معنیدار بود. بیشترین مقدار ضریب تغییرات ژنتیکی در شرایط بدون تنش برای صفات عملکرد دانه و وزن غوزه در بوته و بهترتیب با مقادیر 40/29 و 83/18 درصد، در شرایط تنش شوری برای صفات عملکرد دانه و وزن هزار دانه با مقادیر بهترتیب 33/26 و 34/15 درصد و در شرایط تنش خشکی برای صفات عملکرد دانه و وزن غوزه در بوته با مقادیر بهترتیب برابر 33/26 و 78/16 درصد به دست آمد. از نظر وراثت پذیری، صفت ارتفاع بوته در هر دو شرایط محیطی بدون تنش و تنش شوری بهترتیب با مقادیر 44/73 و 72/71 درصد و در شرایط تنش خشکی روز تا گلدهی با مقدار 21/76 درصد بالاترین میزان مشاهده گردید. بر اساس نتایج مربوط به همبستگی، صفاتی مانند تعداد غوزه در بوته، ارتفاع بوته و وزن هزار دانه بهدلیل همبستگی با صفت عملکرد دانه در بوته از صفتهای مهم و مؤثر بر عملکرد دانه بودند. با اعمال تنش ها، الگوی همبستگی ها دچار تغییرات شد که حاکی از تغییرات مکانیسمهای مواجهه و تحمل به تنش و نقش جبرانی اجزای عملکرد است. به منظور ارزیابی هم زمان کلیه صفات بررسی شده و شاخص- های تحمل به تنش (STI) و ثبات عملکرد (YSI)، از مؤلفه های اصلی برای انتخاب بر اساس همه صفات استفاده شد. نتایج بهدست آمده از مقایسه میانگین صفات و تجزیه به مؤلفه های اصلی و همچنین بای پلات های پراکندگی دو شاخص STI و YSI نشان داد که ژنوتیپهای مربوط به تلاقی (فامیل) های 23×74، 86×32، از لحاظ عملکرد دانه در هر سه محیط بدون تنش و تنش شوری وخشکی، نسبت به سایرین بهتر بوده است. ژنوتیپهای مربوط به تلاقیهای 67×74، 71×74، 23×86 و 23×96 در هر دو شرایط تنش خشکی و شوری، ژنوتیپهای حساس به تنش و دارای پایداری عملکرد دانه پایینی بودند. همچنین تلاقیهای 71×9، 71×74 و 23×74 پایدارتر و متحمل به تنش شناخته شدند؛ که می توان پس از مطالعات تکمیلی از آنها در برنامههای اصلاحی استفاده کرد. تلاقی 23×86 بهطور کلی در هر سه محیط عدم تنش ، تنش شوری و خشکی عملکرد پایینی داشت و بهعنوان ژنوتیپ ضعیف در این مطالعه معرفی شد. به طورکلی، ژنوتیپ های برتر و متحمل به تنش شناسایی شده می توانند به عنوان منابع ژنتیکی ارزشمند برای بهبود گلرنگ مورد استفاده قرار گیرند.
کلمات کلیدی : تنگنای ژنتیکی، فاصله ژنتیکی، گلرنگ، شوری، خشکی، انتخاب