کمبود شدید منابع آبی در ایران که با تغییرات اقلیمی و افزاش دما و برداشت بی رویه آب ناشی از فعالیت های صنعتی، کشاورزی و شهری در سال های اخیر تشدید شد یکی از مهم ترین عوامل محدودکننده نگهداری و توسعه فضای سبز در اکثر نقاط کشور به ویژه در مناطق خشک و نیمه خشک شده است. بکارگیری گیاهان سازگار و بومی یکی از راهکارهای مهم برای کاهش مصرف آب و کاهش هزینه های نگهداری فضای سبز جهت دستیابی به فضای سبز پایدار است. داغداغان (Celtis caucasica Willd.) یکی از گونه های بومی مهم جنس Celtis است که در رشته کوه زاگرس پراکنش دارد. این گونه ی درختی متحمل به خشکی و طول عمر زیادی دارد که علاوه بر مصارف صنعتی و کاشت در جنگل کاری ها، به عنوان یک درخت فضای سبز مورد توجه است. با این حال، اطلاعات محدودی در زمینه تولید و تکثیر این گونه ی ارزشمند وجود دارد. لذا این پژوهش با هدف ارزیابی تأثیر پیش تیمارهای مختلف فیزیکی و فیزیولوژیک بر شکستن رکود بذر جمعیت های مختلف این گونه در شرایط آزمایشگاهی و گلخانه در دانشگاه صنعتی اصفهان انجام شد. در این مطالعه، میوه ها از سه منطقه مختلف (شهرکرد، دهاقان و وانشان) زاگرس جمع آوری شدند. پس از ثبت خصوصیات میوه و بذر هر سه جمعیت، بذرها در معرض تیمارهای خراش دهی با سولفوریک اسید غلیظ به مدت 10 و20 دقیقه و خراش دهی مکانیکی قرار گرفتند و سپس بذرهای تیمار شده به هدف شکستن رکود فیزیولوژیک بذر با جیبرلیک اسید 100 میلی گرم درلیتر به مدت 24 ساعت و سرمادهی مرطوب به مدت 2 و 4 ماه تیمار شدند. در مجموع 16 سطح تیمار حاصل و به صورت آزمایش فاکتوریل در قالب طرح کاملا تصادفی در 4 تکرار اجرا شد. ویژگی های درصد جوانه زنی و شاخص های مختلف جوانه زنی و همچنین رشد نهال مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج نشان داد که بین سه جمعیت مورد مطالعه از لحاظ خصوصیات میوه و بذر تنوع معنی داری وجود داشت به طوریکه جمعیت وانشان دارای ضخامت گوشت و قطر میوه بیشتر و طول بذر کمتر در مقایسه با دو جمعیت دیگر بود. در بین تیمارهای مورد بررسی، تیمار خراش دهی مکانیکی بیشترین درصد جوانه زنی (61%) را در هر سه جمعیت داشت و جمعیت وانشان از بیشترین میزان جوانه زنی بذر (67%) برخوردار بود. خراش دهی مکانیکی همراه با جیبرلیک اسید تأثیر مثبتی بر سرعت جوانه زنی بذر در جمعیت وانشان داشت. افزایش مدت زمان سرمادهی از 2 ماه به 4 ماه سبب افزایش درصد جوانه زنی و شاخص های جوانه زنی بذر در هر سه جمعیت شد. سایر تیمارها تأثیری بر شکستن رکود بذر در این جمعیت نداشتند. همچنین نتایج نشان داد که منشاء بذر تأثیر معنی داری بر ارتفاع، قطر و میزان رشد نهال داشت و نهال های حاصل از جمعیت شهر کرد از لحاظ این شاخص ها برتری نشان داد. به طور کلی، براساس نتایج بدست آمده در این پژوهش، نوع رکود در بذر داغداغان را عمدتا در نتیجه وجود پوسته سخت بذر دانست که مانع از جوانه زنی بذر و ایجاد رکود فیزیکی در بذر می شود. بهترین روش برای شکستن رکود بذر استفاده از روش خراش دهی مکانیکی و کاشت سریع بذر است. همچنین، استفاده از چینه سرمایی به مدت 4 ماه در شکستن رکود بذر داغداغان موثر بود. بنابراین، به منظور برطرف کردن رکود بذر در داغداغان استفاده از خراش دهی مکانیکی و یا چینه سرمایی 4 ماهه پیشنهاد می شود.

کلمات کلیدی: جوانه زنی، چینه سرمایی، خراش دهی، درخت داغداغان، ، رکود بذر، رشد نهال، گونه بومی