با افزایش آلودگی ناشی از سوخت های فسیلی در مناطق صنعتی و شهری، نیاز به توسعه فضاهای سبز امری اجتناب ناپذیر است. از سوی دیگر، کمبود شدید منابع آبی و تغییرات اقلیمی در سال های اخیر، حفظ و نگهداری گیاهان رایج در فضاهای سبز، به ویژه در مناطق مرکزی کشور را با چالش های جدی مواجه کرده است؛ به گونه ای که این شرایط منجر به کاهش تنوع گیاهی در منظرهای شهری شده و با اصول توسعه پایدار منظر مغایرت دارد. در نتیجه، استفاده از درختان مقاوم به خشکی و دیرزیست با قابلیت سازگاری بالا، ضرورتی انکارناپذیر است. درختان بلوط از جمله گونه های دیرزیست و مقاوم به شرایط سخت محیطی هستند که رویشگاه طبیعی چندین گونه از آن ها در سلسله جبال زاگرس و البرز قرار دارد. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف ارزیابی تأثیر تیمارهای مختلف به منظور بهینه سازی روش تکثیر و تولید نهال گلخانه ای گونه های بومی بلوط در دانشگاه صنعتی اصفهان انجام شد. در این مطالعه، بذرهای سه گونه بلوط شامل بلوط اوری (منطقه گرگان)، بلوط ایرانی (منطقه کهگیلویه) و بلوط همیشه سبز (فضای سبز شهر اصفهان) جمع آوری گردید. پس از ثبت ویژگی های بذر هر گونه، بذرها تحت تیمار سرمادهی مرطوب به مدت دو هفته قرار گرفتند و سپس در گلدان هایی با اندازه های مختلف (ارتفاع 10، 15 و 20 سانتی متر و قطر دهانه 10 سانتی متر) حاوی بستر خاکی و بدون خاک کشت شدند. آزمایش ها برای هر گونه به صورت فاکتوریل سه عامله در قالب طرح پایه کاملا تصادفی با چهار تکرار در شرایط گلخانه ای اجرا شد. در مجموع، 12 سطح تیماری برای هر گونه شامل دو سطح سرمادهی مرطوب (شاهد و دو هفته سرمادهی)، دو نوع بستر کشت (خاکی و بدون خاک) و سه اندازه گلدان (10، 15 و 20 سانتی متر) در نظر گرفته شد. ویژگی هایی نظیر درصد سبزشدن، شاخص های سبزشدن بذر، صفات رشدی، فیزیولوژیک و کیفیت نهال مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج نشان داد که تیمار سرمادهی مرطوب به طور معناداری موجب افزایش درصد و شاخص های سبزشدن بذر در هر سه گونه مورد مطالعه نسبت به شاهد گردید. همچنین در گونه های بلوط اوری و بلوط همیشه سبز، صفات رشدی نهال شامل ارتفاع، وزن تر و خشک اندام هوایی و ریشه، و شاخص کیفیت نهال به طور معناداری تحت تأثیر این تیمار قرار گرفت.
نوع بستر کشت نیز بر رشد و کیفیت نهال تأثیرگذار بود؛ به طوری که در دو گونه بلوط اوری و بلوط همیشه سبز، بستر بدون خاک تأثیر معناداری بر صفات رشدی از جمله قطر و طول نهال، سطح برگ، وزن تر و خشک، ویژگی های ریشه و شاخص کیفیت نهال نسبت به بستر خاکی داشت. علاوه بر این، اندازه گلدان نیز نقش مهمی در رشد و کیفیت نهال ایفا کرد. در دو گونه بلوط اوری و بلوط ایرانی، بزرگ ترین اندازه گلدان (20 سانتی متر) منجر به دستیابی به بالاترین کیفیت نهال و بیشترین شاخص های رشدی شد، در حالی که کاهش اندازه گلدان به 15 و 10 سانتی متر موجب افت معنادار در این شاخص ها گردید. در گونه بلوط همیشه سبز، اگرچه گلدان 10 سانتی متری باعث کاهش کیفیت نهال شد، اما تفاوت معناداری بین اندازه های 15 و 20 سانتی متر مشاهده نشد.
در مجموع، تیمار سرمادهی مرطوب همراه با کشت در گلدان 20 سانتی متری حاوی بستر بدون خاک، بیشترین تأثیر مثبت را بر شاخص های رشدی گونه بلوط اوری داشت. در گونه بلوط ایرانی نیز، این تیمار در ترکیب با هر دو نوع بستر کشت (خاکی و بدون خاک) در گلدان 20 سانتی متری، بیشترین تأثیر را بر کیفیت و رشد نهال نشان داد.


کلمات کلیدی: سرمادهی مرطوب، اندازه گلدان، بستر کشت، درخت بلوط، کیفیت نهال، گونه بومی