پدیده تنگنای ژنتیکی بخش زیادی از تنوع گلرنگ را طی هزاران سال انتخاب طبیعی و مصنوعی از بین برده است. بر این اساس دو راهکار اساسی از سال 1390 در قالب پروژه اصلاح گلرنگ در دانشگاه صنعتی اصفهان مدنظر قرار گرفت. در راه کار اول از تلاقی بین‌گونه‌ای برای بازگرداندن بخشی از تنوع از بین رفته به‌ویژه برای تنش خشکی و شوری استفاده شد و در راه کار دوم جمع‌آوری و انتخاب درون ژرم پلاسم جهانی گلرنگ مدنظر قرار گرفت. تنش‌های غیرزیستی ازجمله تنش‌های شوری و خشکی نقش بسیار مهمی در کاهش عملکرد گیاهان دارند. از تلاقی بین گونه¬ای می¬توان به منظور افزایش تنوع ژنتیکی، انتقال سازگاری به تنش‌های شوری و خشکی تکاملی و ایجاد ارقام جدید استفاده کرد. در مطالعه‌ی اول(مزرعه ای) 9 لاین خالص نوترکیب (RIL) هستند که از تلاقی دو به دو سه گونه C. tinctorius، C. palaestinus، C. oxyacanthus (سه جمعیت حاصل از تلاقی بین گونه¬ای TP، TO و PO) حاصل شده¬اند، به همراه 3 گونه‌ی والدینی و همچنین 2 رقم رایج داخلی کشور (رقم‌های Koose وPadideh) و22 ژنوتیپ منتخب جهانی و ژنوتیپ‌های پایدار حاصل از مطالعات قبلی در مجموع 36 ژنوتیپ در سه محیط شامل خشکی (90 درصد تخلیه رطوبتی)، نرمال (50 درصد تخلیه رطوبتی) و شوری (ECw=20dSm-1) ارزیابی شدند. در مطالعه‌ی دوم منتخبی از این لاین¬ها برای بررسی صفات فیزیولوژیک بررسی شدند. نتایج نشان داد تنوع کافی در ژرم پلاسم حاصل از تلاقی بین گونه ای از لحاظ کلیه صفات و تحمل به تنش شوری و خشکی وجود دارد. نتایج همچنین نشان داد که در اثر بروز تنش خشکی و شوری در گیاه گلرنگ، کاهش عملکرد و تغییرات در صفات مورفولوژیک و فیزیولوژیک گیاه اتفاق افتاده است. صفت تعداد دانه در غوزه در هر سه شرایط محیطی نرمال، تنش شوری و خشکی به ترتیب با مقادیر 08/89، 97/89 و 84/89 درصد بالاترین درصد وراثت پذیری عمومی را داشت و پس از آن بیشترین مقدار وراثت پذیری در شرایط نرمال مربوط به صفات محتوای روغن دانه و تعداد غوزه دربوته به ترتیب با مقادیر 51/88 و44/88 درصد بود. صفات عملکرد دانه و عملکرد روغن به ترتیب با مقادیر 30/88 و 85/87 درصد در شرایط تنش شوری و 07/88 و 86/87 درصد در شرایط تنش خشکی دارای مقادیر بالای وراثت پذیری بودند. بیش‌ترین درصد تغییر و کاهش در اثر تنش شوری و خشکی مربوط به صفات عملکرد روغن و عملکرد دانه بود. شاخص تحمل به تنش(CSI) و شاخص پایداری(YSI) برای هر دو تنش شوری و خشکی ارتباط مثبت و معنی داری با تعداد دانه در غوزه، وزن هزاردانه، عملکرد دانه و عملکرد روغن نشان دادند. بر اساس نتایج مربوط به ضرایب همبستگی، صفات ارتفاع بوته، تعداد دانه در غوزه و وزن هزار دانه که همبستگی بالا با صفت عملکرد دانه داشتند، از اجزاء مهم و صفات مؤثر بر عملکرد دانه بودند. به‌منظور بررسی هم‌زمان کلیه صفات بررسی‌شده و شاخص‌های تحمل به تنش و پایداری عملکرد، از مؤلفه‌های اصلی برای انتخاب بر اساس جمیع صفات استفاده شد. در مجموع نتایج این پژوهش نشان داد که گیاه گلرنگ دربرابر تنش شوری تحمل بیشتری نسبت به تنش خشکی نشان می‌دهد، اگرچه برخی ژنوتیپ های متحمل به هردو شرایط تنش خشکی و شوری شناسایی شدند. ژنوتیپ های G52،G43 وG65 در تمامی تیمارهای محیطی مورد ارزیابی، عملکرد دانه و شاخص CSI و YSI بالایی داشتند. بنابراین برای مناطقی که با شوری آب و خاک و همچنین کمبود آب مواجه هستند، این ژنوتیپ‌ها پیشنهاد می‌شوند. در مناطق دارای آب یا خاک شور برای رسیدن به حداکثر عملکرد دانه در واحد سطح، لاین‌های نوترکیب 61TP و پس از آن 8TP نیز به دلیل داشتن عملکرد بالا تحت شرایط معمول و تنش شوری و درعین حال بالا بودن شاخص تحمل به تنش این لاین در شرایط تنش شوری پیشنهاد می‌شود و می‌توان پس از مطالعات تکمیلی از آن استفاده کرد. کلمات کلیدی: تنگنای ژنتیکی، هیبریداسیون بین گونه‌ای، گلرنگ، تنش غیر زیستی، انتخاب