وضع قوانین و اخذ مالیات و عوارض با اهداف زیست محیطی، از جمله راهکارهای سیاستی کشورها برای مقابله با آثار آلایندگی صنایع و مصرف کالاهای آلاینده است. در این میان یکی از مهم ترین این سیاست ها، اخذ عوارض سبز یا عوارض آلایندگی از صنایع آلاینده و هزینه کرد آن در راستای کاهش عوارض ناشی از آن است. در ایران نیز با تصویب و اجرای قانون مالیات بر ارزش افزوده، واحدهای تولیدی، صنعتی، معدنی و خدماتی آلاینده مشمول عوارض سبز می شوند که بر این اساس، عوارض و جریمه های آلایندگی بین شهرداری ها، دهیاری ها و فرمانداری های شهرستان های در معرض آلودگی توزیع می شود. در حال حاضر از یک سوی، آلودگی صنایع مادر و کلیدی محل پرسش می باشد و از سوی دیگر، پرداخت عوارض سبز توسط این صنایع و نحوه هزینه کرد آن و تاثیرات بلند مدت این سیاست به عنوان یکی از راهکارهای اصلی چاره اندیشی آلودگی مورد بررسی کافی قرار نگرفته است. هدف کلی این پژوهش ارزیابی عملکرد سیاست دریافت عوارض سبز از صنایع آلاینده و نحوه هزینه کرد آن در نواحی روستایی بخش گرکن جنوبی، شهرستان مبارکه طی سالهای 1392- 1402 است. پژوهش حاضر از حیث نتیجه، جزو پژوهش های توسعه ای، بر مبنای هدف در زمره ی پژوهش های توصیفی و به لحاظ منطق گردآوری داده ها از نوع استقرایی - قیاسی قلمداد می شود. یافته های این پژوهش که نحوه ی هزینه کرد عوارض سبز به تفکیک هزینه های جاری و سرمایه ای را در سه مقیاس روستاهای بزرگ، متوسط و کوچک مورد بررسی قرار داده نشان می دهد که کمینه و بیشینه ی درصد سهم عوارض سبز در بودجه ی سالیانه ی روستاهای بخش گرکن جنوبی، به ترتیب مربوط به سال های 1396 و 1400 به ترتیب برابر با صفر و 29 درصد بوده است. همچنین نتایج ارزیابی عملکرد عوارض سبز به لحاظ معیارهای ارتباط، انسجام، کارایی، اثربخشی، تأثیر و پایداری از دیدگاه کارشناسان مالی، دهیاران و رئیس شورای اسلامی روستاها نشان می دهد، از دیدگاه پاسخگویان عوارض سبز در تمامی معیارها عملکرد مناسب نداشته و در تمامی موارد ارزیابی عملکرد از منظر معیارهای مختلف بسیار کم و کم بوده است. در مجموع می توان نتیجه گرفت، اساسا مشکلات، نیازها و اولویت های زیست محیطی در مناطق روستایی به درستی شناسایی و تحلیل نشده اند و پروژه های تعریف شده از محل عوارض سبز نیز کاملا هم راستا با اهداف کلی سیاست عوارض سبز نبوده است. هم چنین تأثیرات بالقوه ی مشکلات زیست محیطی بر جوامع روستایی نیز به درستی ارزیابی نشده است. از سوی دیگر، چالش ها و محدودیت های منحصر به فرد جوامع روستایی در طراحی پروژه های انجام شده با اعتبارات عوارض سبز در نظر گرفته نشده است. در واقع پروژه های انجام شده با اعتبارات عوارض سبز به گونه ای طراحی شده اند که به طور مستقیم به نیازها و اولویت های جوامع محلی پاسخ نداده اند. همچنین، بخش اعظم هزینه کرد عوارض سبز در زمینه توسعه فضای سبز بوده است. این در حالی است که درباره نقش فضای سبز در کاهش آلودگی هوا غلو شده و از گیاهان و فضای سبز نباید توقع پاکسازی هوای آلوده را داشت.
کلمات کلیدی: عوارض سبز، ارزیابی عملکرد، فضای سبز، گرکن جنوبی.