پتاسیم یک عنصر مغذی ضروری برای گیاهان، حیوانات و انسان‌ها بوده و در خاک به چهار شکل متفاوت در تعادل دینامیکی با یکدیگر وجود دارد. پتاسیم غیرتبادلی و ساختمانی مربوط به محتوی برخی کانی¬ها همانند فلدسپارها و میکاها می¬باشد، در حالی¬که پتاسیم تبادلی به شکل یون¬های جذب شده بر روی کانی¬های رسی و مواد آلی وجود دارد. پتاسیم محلول در آب و قابل تبادل برای گیاهان به‌راحتی در دسترس است، در حالی که شکل غیرقابل تبادل پتاسیم به آهستگی در دسترس گیاه قرار می¬گیرد. اقلیم یکی از مهمترین عوامل است که بر روی وضعیت عناصر تغذیه‌ای تاثیر جدی دارد. لیکن، وضعیت شکل‌های پتاسیم در خاکهای ایران تحت تاثیر اقلیم علیرغم اهمیت آن بصورت جامع بررسی نشده است. این مطالعه با اهداف زیر در خاک‌های سه منطقه اقلیمی متفاوت ایران انجام شد:( الف) بررسی وضعیت شکل‌های مختلف پتاسیم ، (ب) بررسی رابطه بین فرم‌های مختلف پتاسیم در خاک با برخی از خصوصیات خاکها و ج) شناخت مهمترین عوامل موثر بر میزان شکل‌های مختلف پتاسیم در شرایط متفاوت تکامل خاک‌های کشور. نمونه¬های خاک سطحی از سه منطقه اقلیمی مختلف شامل 50 نمونه از منطقه خشک اصفهان، 45 نمونه از منطقه نیمه‌خشک چهارمحال و بختیاری و ¬44 نمونه از منطقه نسبتا مرطوب در استان¬های گیلان و مازندران برداشته شد. پس از آماده‌سازی نمونه‌های خاک، شکل¬های مختلف پتاسیم شامل پتاسیم محلول پتاسیم تبادلی، پتاسیم غیرتبادلی و پتاسیم کل با روش¬های مرسوم عصاره‌گیری و مقادیر آنها با دستگاه فلیم فوتومتر اندازه‌گیری شد. توصیف آماری داده‌ها، تجزیه و تحلیل آنها و بررسی ضریب همبستگی پیرسون داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار اس پی اس اس انجام شد. تجزیه واریانس داده‌ها انجام شد و میانگین‌ها با استفاده از آزمون حداقل تفاوت معنی‌دار مقایسه شدند. یافته‌های پژوهش نشان داد که اقلیم نقش جدی در وضعیت شکل‌های پتاسیم دارد. میزان پتاسیم کل و غیرتبادلی در خاک¬های شمال ایران بیشتر از خاک-های چهارمحال‌‌وبختیاری بدست آمد و خاک¬های منطقه اصفهان از این نظر حد واسط دو منطقه دیگر بودند. به نظر می¬رسد هوادیدگی شدیدتر خاک¬های شمال کشور احتمالا باعث شده است که کانی¬های پتاسیم‌دار حساس‌تر بعد از آزادسازی پتاسیم به کانی¬های دیگر از جمله کانی¬های انبساط‌پذیر تبدیل شوند و تنها کانی¬های پتاسیم‌دار مقاوم در این خاک¬ها باقی بمانند. به نظر می¬رسد علت کاهش مقدار پتاسیم کل و غیرتبادلی در خاک¬های اصفهان نسبت به خاک¬های منطقه نیمه‌خشک حضور مقدار زیاد کانی¬های غیرسیلیکاتی فاقد پتاسیم بویژه کربنات¬ها باشد که باعث رقت برخی از فرم¬های پتاسیم گردیده است. بیشترین میزان پتاسیم تبادلی و همینطور پتاسیم قابل استفاده در خاک¬های منطقه نیمه‌خشک بدست آمد. فراوانی رس¬های با بار بالادر خاک¬های نیمه‌خشک در مقایسه با خاک¬های شمال از یک طرف و شستشوی بیشترکربنات¬ها و سایر کانی¬های غیر‌سیلیکاتی در منطقه نیمه‌خشک نسبت به منطقه اصفهان می¬تواند این موضوع را توجیه نماید. خشکی وگرمای شدیدتر در منطقه اصفهان باعث تجمع نمک¬ها از جمله املاح پتاسیم‌دار گردیده و لذا مقدار پتاسیم محلول در این خاک¬ها افزایش یافته است. علاوه بر اقلیم، پستی و بلندی نیز بر افزایش پتاسیم محلول در منطقه اصفهان موثر بوده است. بعلاوه، خاک¬های گیلان- مازندران کمبود پتاسیم قابل جذب بیشتری(3/52 درصد) نسبت به سایر مناطق داشتند و کمترین میزان کمبود پتاسیم قابل جذب (4/4 درصد) مربوط به خاک¬های چهارمحال و بختیاری بود. به نظر می¬رسد هوادیدگی پیشرفته‌تر خاک¬های شمال عامل عمده کاهش پتاسیم قابل جذب خاک¬های این منطقه باشد. در مقابل، رقت مقدار پتاسیم به علت حضور مقدار قابل توجه آهک نیز توجیه‌کننده کاهش نسبی پتاسیم قابل جذب در خاک¬های خشک به نظر می¬رسد. همبستگی‌های قوی و معنی‌دار بین شکل‌های متفاوت پتاسیم در خاک¬های هر سه منطقه مطالعاتی ارتباط تعادلی شکل‌های پتاسیم را نشان داد. علیرغم اینکه خاک¬های مناطق مورد بررسی ذخایر پتاسیمی (پتاسیم کل) نسبتا خوبی هستند عمده پتاسیم موجود، به ویژه در خاک¬های شمال کشور، بصورت غیرتبادلی و ساختمانی بوده و نزدیک به نصف خاک¬های استان¬های شمالی و بخشی از خاک¬های دو منطقه دیگر دارای کمبود پتاسیم قابل جذب هستد. لذا، اقدامات مدیریتی بایستی بر مبنای آزمایشات خاک¬ها انجام شود. واژگان کلیدی: اقلیم¬های ایران، پتاسیم محلول، پتاسیم تبادلی، پتاسیم غیر تبادلی، پتاسیم کل، هوادیدگی