مدل های جهانی تغییر اقلیم، پیش‌بینی می¬کنند که فراوانی و شدت خشکی¬ها افزایش خواهد یافت و این وضعیت در مناطق مستعد خشکی مانند ایران طی دهه¬های آینده وخیم¬تر خواهد شد. خشکی از مشکلات عمده جهان است که منجر به کاهش بهره¬وری، توسعه و بقای کشاورزی شده است. بنابراین در برنامه‌های اصلاحی مرتبط با گراس¬ها، شناخت و درک استراتژی‌های مختلف تحمل به خشکی از جمله برگشت¬پذیری پس از خشکی و ارتباط بین آن با سایر ویژگیها برای شناسایی و انتخاب گونه¬ها و ژنوتیپ¬های متحمل به خشکی ضروری است. در این مطالعه، صفات مرتبط با عملکرد و برگشت‌پذیری در گونه‌های گراس فصل خنک و همچنین ژنوتیپ‌های گونه چمانواش بلند مورد ارزیابی و مقایسه قرار گرفت. طی پروژه قبلی ابتدا در سال 1398 تا 1400 ژرم پلاسم متنوعی از گراسها در دو محیط رطوبتی (عدم تنش رطوبتی و تنش خشکی) مورد بررسی قرار گرفت. در هر تکرار 232 ژنوتیپ (از 8 گونه‌ی مختلف شامل 214 چمانواش بلند (Festuca arundinacea Schreb)، 1 فسکیوی چمن¬زار (.Festuca pratensis)، 2 فسکیوی گوسفندی (Festuca ovina)، 6 فسکیوی قرمز (.Festuca rubra L)، 3 علف باغ(Dactylis glomerata)، 2 چچم چند ساله (.Lolium perenne L)، 2 چچم ایتالیایی (Lolium multiflorum L.) و 2 هیبرید آنها Lolium×hybridum ) کشت گردید و در هر سال صفات مورفولوژیک در طی سه چین بهاره،تابستانه و پاییزه اندازه‌گیری شد. در پژوهش حاضر در ادامه سه سال مطالعه قبلی، ویژگیهای مرتبط با برگشت¬پذیری پس از خشکی در همه گونه‌ها در سال 1401 مورد ارزیابی قرار گرفت. بدین منظور در اوایل مردادماه 1401، پس از برداشت تابستانه، آبیاری بطور کامل در هر دو محیط رطوبتی و روی همه ژنوتیپ‌ها قطع گردید. توقف آبیاری به مدت 60 روز تا زمانی که تقریبا تمام برگ¬های گونه¬های مختلف خشک شد ادامه داشت. سپس همه گونه‌ها متعاقباً به صورت هفتگی تا نقطه ظرفیت مزرعه آبیاری شدند تا امکان برگشت¬پذیری طولانی ‌مدت پس از تنش خشکی فراهم شود. پس از تقریباً 80 روز آبیاری مجدد و منظم، امتیاز برگشت¬پذیری ثبت گردید و پس از آن صفات برگشت‌پذیری مورفولوژیک مانند عملکرد، ارتفاع و قطر طوقه اندازه‌گیری شد. نتایج نشان داد که شرایط تنش خشکی سه ساله در اکثر گونه‌های گراس منجر به کاهش امتیاز برگشت‌پذیری شد. همچنین تنش خشکی طولانی مدت باعث کاهش عملکرد علوفه برگشت‌پذیری پس از خشکی در تمامی گراس‌ها گردید. در بین گونه‌های مورد مطالعه، چمانواش بلند دارای تولید علوفه و تحمل به خشکی بالاتری بود. همچنین گونه Festuca pratensis دارای بیش ترین امتیاز برگشت‌پذیری و کمترین عملکرد علوفه بود و کمترین امتیاز برگشت‌پذیری مربوط به گونه Dactylis glomerata بود. نتایج نشان داد که گونه Festuca arundinacea به دلیل تولید علوفه بیشتر نسبت به سایر گونه‌ها برای کاربردهای علوفه‌ای مطلوب‌تر بود. همچنین گونه Festuca pratensis به دلیل امتیاز برگشت‌پذیری بیشتر و عملکرد علوفه کم برای کاربرد چمنی مناسب‌تر است. در آنالیز دیگری، صفات برگشت¬پذیری میان 208 ژنوتیپ‌ چمانواش بلند در دو محیط رطوبتی (نرمال و تنش خشکی شدید) مورد بررسی قرار گرفتند. به طور کلی، تنوع ژنتیکی قابل توجهی بین ژنوتیپ¬های چمانواش بلند برای ویژگی¬های برگشت¬پذیری پس از خشکی تحت شرایط نرمال و تنش خشکی مشاهده شد که این تنوع نشان¬دهنده پتانسیل بالای ژرم پلاسم مورد مطالعه برای بهبود این صفات از طریق انتخاب هدفمند در برنامه¬های اصلاح نژادی است. نتایج نشان می‌دهد که تنش خشکی باعث کاهش عملکرد در بین ژنوتیپ¬های چمانواش بلند شد. صفات برگشت¬پذیری تحت تاثیر تنش خشکی کاهش قابل توجه‌ای نسبت به شرایط نرمال نشان دادند. نتایج حاصله به ما نشان داد در مناطق گرم و خشکی که پیش بینی می‌شود تحت تنش‌های خشکی نسبتا طولانی مدت (2 تا 3 ماه) قرار بگیرند، ژنوتیپ‌های 8L و 6 به علت حجم علوفه‌ی برگشت‌پذیری بالا می‌توانند برای خوراک دام مورد استفاده قرار گیرند. مطالعه دیگری روی صفات مورفولوژیک برروی 192 ژنوتیپ چمانواش بلند در طی 3 سال و همچنین صفات فیزیولوژیک در طی 2 سال در دو محیط رطوبتی و بررسی ارتباط آنها با صفات برگشت‌پذیری انجام شد. نتایج این مطالعه نشان داد که در تمامی صفات فیزیولوژیک بین ژنوتیپ‌های محیط نرمال و تنش اختلاف معنی‌دار وجود دارد. همچنین برگشت‌پذیری در این گونه ارتباطی با صفات فیزیولوژیک نداشت. این مطالعه نشان داد، عملکرد خشک در هر دو سطح رطوبتی با ارتفاع و قطر طوقه همبستگی نسبتا بالایی دارد، بنابراین انتخاب غیر مستقیم بر اساس ارتفاع بوته و قطر طوقه برای بهبود عملکرد می¬تواند مورد استفاده قرار گیرد. در نهایت در مطالعه‌آخر نمودارهای عملکرد علوفه خشک 3 ساله، عملکرد خشک برگشت‌پذیری و امتیاز برگشت‌پذیری 192 ژنوتیپ چمان