مدیریت صحیح مواد مغذی خاک برای حفظ حاصلخیزی آن جهت تولید عملکرد اقتصادی ضروری است. در بین عناصر غذایی ضروری، پتاسیم یکی از مهمترین عناصر تغذیه‌ای بوده و جایگاه این عنصر در رشد و توسعه گیاهان بسیار مهم است. مقدار پتاسیم کل موجود در اکثر خاکهای مناطق خشک و نیمه خشک به ویژه ایران بیش از مقدار مورد استفاده گیاهان است، لیکن مقدار بسیار ناچیزی از آن در دسترس گیاهان قرار میگیرد. شناخت کامل تغییرات مکانی شکل‌هایی متفاوت پتاسیم در خاکها جهت مدیریت صحیح تغذیه‌ای این عنصر غذایی نیازی مبرم است. لذا، این پژوهش با اهداف: (1) ارزیابی وضعیت شکل‌هایی مختلف پتاسیم ، (2) بررسی تاثیر انواع کاربری اراضی بر میزان شکل‌هایی مختلف پتاسیم، (3) مطالعه ارتباط بین میزان شکل‌هایی مختلف پتاسیم و برخی از مهمترین خصوصیات خاکها و (4) بررسی تغییرات عمقی و مکانی شکل‌هایی مختلف پتاسیم در خاکهای مورد مطالعه و شناخت عوامل تاثیرگذار بر آنها در خاکهای اطراف شهرستان مریوان در استان کردستان به عنوان یکی از قطب‌های کشاورزی مهم غرب ایران انجام شد. محدوده مورد پژوهش با مساحت حدود 10000 هکتار با ابعاد10 ×10 کیلومتر در شمال دریاچه زریبار در شهرستان مریوان با رژیم رطوبتی و حرارتی به ترتیب زریک و مزیک قرار دارد. منطقه در ابعاد 1×1 کیلومتر شبکه‌بندی گردید و نمونه‌برداری به شکل تصادفی و مرکب در داخل هریک از مربع‌ها از عمق صفر تا 20 سانتی‌متری انجام شد. جمعاً تعداد100 نمونه مرکب به این روش جمع‌آوری شد که 48 نمونه از آن مربوط به کاربری دیم، 28 نمونه ازکاربری آبی،12 نمونه از کاربری مرتع و 11 نمونه دیگر متعلق به کاربری جنگل بود. علاوه بر این، از افق‌های ژنتیکی 8 پروفیل خاک دارای مواد مادری متفاوت در منطقه نمونه‌بردای شد. غلظت شکل‌های متفاوت پتاسیم شامل محلول، تبادلی، غیرتبادلی و کل و برخی از مهمترین ویژگیهای خاکهای سطحی و عمقی شامل بافت، هدایت الکتریکی، اسیدیته، ظرفیت تبادل کاتیونی، میزان کربنات کلسیم معادل و میزان مواد آلی با روشهای مرسوم اندازه‌گیری شد. بعلاوه، کانی‌شناسی بخش رس تعدادی از نمونه خاکهای منطقه پس از انجام تیمارهای لازم و تفکیک بخش رس با استفاده از دستگاه پراش‌سنج پرتو ایکس بررسی شد. همچنین، نقشه تغییرات مکانی شکلهای متفاوت پتاسیم در خاکهای مورد مطالعه با رسم تغییرنماها، برازش مدلهای مناسب و میانیابی با استفاده از روش کریحینگ ترسیم گردید. نتایج نشان داد که بعلت شوری بسیار پایین خاکها ناشی از بارندگی نسبتا بالای منطقه پتاسیم محلول بخش فوق‌العاده جزئی از کل پتاسیم خاکها (متوسط 8.5 میلی‌گرم بر کیلوگرم) را شامل میشود و در کاربری کشت آبی مقداری بیشتر از سایر کاربری‌هاست. همچنین، مقدار پتاسیم قابل جذب (متوسط 537 میلی‌گرم بر کیلوگرم) در تمام خاکهای مورد مطالعه بسیار بالاتر از حداقل مورد نیاز بوده و تفاوت معنی‌داری در کاربری‌های متفاوت ندارد. بخش اعظم پتاسیم قابل جذب را پتاسیم تبادلی (متوسط 528 میلی‌گرم بر کیلوگرم) تشکیل میدهد. بخش عمده پتاسیم کل خاکها را مجموع پتاسیم غیرتبادلی و ساختمانی (با متوسط حدود 4300 میلی‌گرم بر کیلوگرم) تشکیل میدهند که نشان میدهد خاکهای مورد مطالعه ذخیره بسیار خوبی از این عنصر غذایی دارند. مقدار مجموع پتاسیم غیرتبادلی و ساختمانی در خاکهای جنگلی بیشتر از سایر کاربری‌ها است که به نظر میرسد ناشی از نوع مواد مادری باشد. مقدار متوسط پتاسیم کل در خاکهای مورد مطالعه 4838میلی‌گرم بر کیلوگرم بوده و در خاکهای جنگلی بیشتر از سایر کاربریهاست. تغییرات عمقی غلظت شکل‌های متفاوت پتاسیم در پروفیلهای مورد مطالعه نیز نشان داد که در عمده موارد غلظت در سطح حداکثر بوده با عمق کاهش میابد و در اعماق پایینی نسبتا ثابت میماند. این موضوع احتمالا ناشی از جذب پتاسیم توسط گیاهان از اعماق پائین‌تر و بازگشت آنها به اعماق بالایی پس از اضافه‌شدن بقایای گیاهی میباشد. ضرایب همبستگی نشان دادند که تمام شکل‌های پتاسیم به‌جز پتاسیم محلول، با درصد شن رابطه منفی و با درصد رس رابطه مثبت و معنی‌داری دارند. کانی‌شناسی بخش رس نشان داد که غالب خاک‌های منطقه دارای کانی‌های پتاسیم‌دار از جمله ایلیت و فلدسپارپتاسیم و غیرپتاسیمی از جمله کوارتز، کائولینیت، کلریت، و مقدار کمی اسمکتیت هستند. نقشه‌های کریجینگ نشان دادند که پتاسیم غیرتبادلی و ساختمانی و کل، وابسته به مواد مادری، بیشترین مقدار را در نواحی جنوب غربی تا مناطق مرکزی دارند.کلمات کلیدی: پتاسیم محلول، پتاسیم تبادلی، پتاسیم قابل جذب، پتاسیم غیرتبادلی، پتاسیم کل، مواد مادری، کانی‌های رسی ، تغییرات مکانی