سنبله نیش‌دار (Stachys setifera) یکی از گیاهان دارویی خانواده نعناع (Lamiaceae) با خواص درمانی است که در برخی از نقاط ایران رویش دارد. گیاهان جنس Stachys به طور طبیعی دگرگرده‌افشان هستند، با این‌ حال، خودگرده‌افشانی با تولید لاین‌های اینبرد با حداقل پسروی ناشی از خودزادآوری نقش مهمی در بهبود جمعیت گیاهان دارویی داشته و به تثبیت برخی از صفات مورفولوژیکی و فیتوشیمیایی کمک می‌کند. به‌ منظور بررسی تأثیر خودگرده‌افشانی و آزادگرده‌افشانی بر صفات مرتبط با رشد و محتوای اسانس این گیاه، تحقیقی بر پایه طرح بلوک کامل تصادفی با استفاده از ?? ژنوتیپ جمع‌آوری شده از استان‌های اصفهان، همدان، چهارمحال و بختیاری، تهران و مازندران با سه تکرار انجام شد. نتایج تجزیه واریانس نشان داد که بین ژنوتیپ‌ها برای همه صفات اختلاف بسیار معنی‌داری وجود داشت. همچنین برای تمامی صفات اندازه‌گیری شده بین ژنوتیپ‌های حاصل از خودگرده‌افشانی و ژنوتیپ‌های حاصل از آزادگرده‌افشانی‌ به‌صورت مجزا تفاوت معنی‌داری مشاهده شد، درحالی‌که اختلاف بین جمعیت‌های حاصل از آزادگرده‌افشانی در مقابل جمعیت‌های حاصل از خودگرده‌افشانی برای اکثر صفات معنی‌دار نبود. از طرفی خویش‌آمیزی دارای آثار مثبت در وزن دانه در همه ژنوتیپ‌های مورد مطالعه بود. در مقابل، خودگرده‌افشانی به کاهش تعداد دانه در بوته تمامی ژنوتیپ‌های مورد مطالعه انجامید. لازم به ذکر است که ژنوتیپ‌ها پاسخ متفاوتی به خویش‌آمیزی از لحاظ سایر صفات داشتند که نشان‌ دهنده اثر متقابل ژنوتیپ گیاه با نوع نظام گرده‌افشانی است. به‌طوری که خویش‌آمیزی آثاری کاهنده در ژنوتیپ شهرآب برای اکثر صفات (به جز سطح برگ و وزن صد دانه و محتوای اسانس) داشت. در مقابل اکثر صفات (به جز تعداد گلچه و تعداد دانه و نسبت وزن برگ خشک به بوته خشک) در ژنوتیپ دستگرد افزایش نشان داد. تجزیه به مؤلفه‌های اصلی بر اساس همه صفات مورد مطالعه توانست ژنوتیپ‌های خودگرده‌افشان را از ژنوتیپ‌های آزادگرده‌افشان جدا کند. کروماتوگرافی گازی با شناسایی 15 ترکیب اسانس، ژرانیول، هگزا دکانوئیک اسید، لینالول، تترا دکانوئیک اسید و ژرانیل استات را به ‌عنوان ترکیبات اصلی شناسایی کرد. خودگرده‌افشانی به‌دلیل آثار احتمالی ناشی از خویش‌آمیزی، واکنش متفاوتی در ژنوتیپ‌ها از لحاظ ترکیبات اسانس ایجاد کرد، با این‌ حال دو ترکیب اصلی لینالول و ژرانیول در ژنوتیپ‌ رودهن به‌صورت معنی‌داری افزایش یافت. ژنوتیپ گرم‌دره در اثر خویش‌آمیزی برای ترکیب ژرانیول بیشترین پیشرفت را داشت. همچنین بیشترین میزان لینالول در ژنوتیپ آزادگرده‌افشان و خودگشن دستگرد مشاهده شد. به نظر می‌رسد با توجه ‌به تنوع ژنتیکی موجود از نظر صفات رویشی، زایشی و همچنین تولید بذر و اسانس این گیاه، امکان اصلاح این گیاه از طریق خودگشنی و همچنین تلاقی درون گونه‌ای وجود دارد. کلمات کلیدی: سنبله نیش‌دار، خودگشنی، پسروی ناشی از خویش‌آمیزی، پیشرفت ژنتیکی