گیاهان دارویی به ¬عنوان یکی از ذخایر ژنتیکی در ایران محسوب می¬شوند. از جمله این گیاهان، نعنا از جنس Mentha از خانواده نعنائیان (Lamiaceae)، بوده که از مهم¬ترین گیاهان از لحاظ دارویی و اقتصادی می¬باشد و در سراسر جهان بخصوص نواحی مدیترانه¬ای توزیع گسترده¬ای دارد. جنس نعنا به طور طبیعی آزادگرده¬افشان است. با این ¬حال تولید بذر خودگرده¬افشان در این گیاه می¬تواند مزایای زیادی از لحاظ به¬نژادی و اقتصادی داشته باشد. این پژوهش به¬منظور بررسی تولید گیاهچه¬ بذور خودگرده¬افشان دو نسل متوالی S2و S3، تولید بذر آزادگرده¬افشان و خودگرده¬افشان از گیاهچه¬های بذری و همچنین ارزیابی صفات مرتبط با رشد و کیفیت دارویی بذر این جمعیت¬ها صورت گرفت. در این راستا از 4 جمعیت نعنا که از مناطق اهواز، لرستان، کرج و همدان جمع¬آوری شده بودند استفاده گردید. جمعیت¬های اهواز و لرستان از گونه M. spicata و جمعیت¬های همدان و کرج از گونه M. longifolia بودند که طی دو نسل خودگرده¬افشانی در آنها انجام گرفته بود. جمعیت¬ها در قالب طرح بلوک کامل تصادفی با سه تکرار در مزرعه تحقیقاتی چاه اناری دانشگاه صنعتی اصفهان کشت شدند و این پژوهش طی سال¬های 1401-1400 اجرا گردید. تمام بوته¬ها در هر جمعیت ابتدا به دو قسمت تقسیم شدند. یک قسمت قبل از گل¬دهی با پاکت و توری پوشانده شد و به قسمت دیگر اجازه¬ی آزادگرده¬افشانی داده شد. پس از جمع¬آوری بذرهای حاصل از آزادگرده¬افشانی و خودگرده-افشانی، جمعیت¬های متعلق به گونه M. spicata (اهواز و لرستان) و جمعیت¬های متعلق به گونه M. longifolia (کرج و همدان) مورد ارزیابی قرار گرفتند. بر اساس نتایج صفات مرتبط با رشد، در بین نسل¬های S2و S3 جمعیت¬های¬ متعلق به دو گونه M. spicata و M. longifolia، اختلاف معنی¬داری در زمینه¬ی تمامی صفات (وزن تر بوته، وزن خشک بوته، نسبت وزن تر به وزن خشک، درصد اسانس و عملکرد اسانس) نشان داده شد که نمایانگر وجود تفاوت بین دو گونه از لحاظ صفات نام برده بود. در جمعیت¬های اهواز و لرستان متعلق به گونه M. spicata، خودگرده¬افشانی متوالی با تأثیر مثبت باعث پیشرفت قابل توجه میانگین صفات وزن تر و وزن خشک بوته به ¬ویژه در جمعیت لرستان شده بود. در مقابل در گونه M. longifolia، خودگرده¬افشانی متوالی باعث کاهش معنی¬دار وزن تر و خشک بوته¬های جمعیت همدان شد. در ادامه، صفات وزن بذر کل بوته، محتوای فنولیک کل (TPC)، محتوای فلاونوئید کل (TFC) و ظرفیت آنتی-اکسیدانی (برحسب IC50) روی بذور آزادگرده¬افشان و خودگرده¬افشان دو گونه M. spicata و M. longifolia اندازه¬گیری شد. نسل S2و S3 جمعیت¬های مورد مطالعه، در زمینه¬ی محتوای فنولیک و فلاونوئید تفاوتی نشان ندادند، اما جمعیت همدان کاهش معنی¬داری را برای ظرفیت آنتی¬اکسیدانی در اثر خودگرده¬افشانی متوالی نشان داد. به ¬طور کلی بذور حاصل از خودگرده¬افشانی نسبت به بذور حاصل از آزادگرده¬افشانی در جمعیت¬های مورد مطالعه، محتوای کل ترکیبات فنولیک، فلاونوئید و ظرفیت آنتی¬اکسیدانی کمتری را نشان دادند، بخصوص جمعیت کرج که کاهش چشم¬گیری را در زمینه محتوای فنولیک بروز داد. در این راستا، جمعیت لرستان در مقایسه با جمعیت¬های دیگر، از لحاظ صفات بذری وضعیت مطلوب¬تری را نشان داد. در نهایت طبق نتایج آنالیز HPLC، در مجموع پنج ترکیب از نوع فنولیک اسید شامل کلروژنیک اسید، رزمارینیک اسید، گالیک اسید، پی کوماریک اسید و فرولیک اسید و دو ترکیب روتین و آپیجنین از نوع فلاونوئید در عصاره¬های بذری دو گونه مورد مطالعه شناسایی شد که بلندترین پیک¬ها مربوط به دو ترکیب رزمارینیک اسید و روتین بودند. جمعیت لرستان بیشترین میزان ترکیبات فنولیک و فلاونوئید را نیز به خود اختصاص داد. با توجه ¬به میزان و نوع ترکیبات فنولیک و فلاونوئید عصاره¬های بذری، می¬توان نتیجه گرفت بذر نعنا و پونه دارای خاصیت دارویی و قابل استفاده در صنایع غذایی هستند. کلمات کلیدی: نعنا، بذر، خودگرده¬افشانی، آزادگرده¬افشانی، محتوای فنول، محتوای فلاونوئید و ظرفیت آنتی-اکسیدانی