گلرنگ (Carthamus tinctorius L.) یكی از دانه های روغنی با ارزش است كه به دلیل كیفیت بالای روغن و سازگاری نسبی با تنش های غیرزیستی، از اهمیت ویژه ای در كشاورزی مناطق خشك و نیمه خشك برخوردار است. با این حال، پایه ژنتیكی این گیاه در اثر تنگناهای تكاملی ناشی از انتخاب طبیعی و اهلی سازی محدود شده است. این امر ضرورت انتخاب در ژرم پلاسم های جهانی و نیز ادغام ژن های مغفول مفید از گونه های وحشی را اجتناب ناپذیر می سازد. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی تنوع ژنتیكی، شناسایی ژنوتیپ های متحمل و تعیین شاخص های مناسب گزینش در 30 ژنوتیپ منتخب شامل لاین های خالص نوتركیب (RIL) حاصل از سه تلاقی بین گونه ای C. tinctorius، C. palaestinus وC. Oxyacanthus و ارقام جهانی منتخب گلرنگ، در سه محیط مجزای نرمال، تنش شوری شدید (200 میلی مولار كلرید سدیم) و تنش خشكی شدید (تخلیه 90 درصد رطوبت قابل استفاده خاك) در قالب طرح بلوك های كامل تصادفی با سه تكرار در مزرعه تحقیقاتی دانشگاه صنعتی اصفهان انجام شد. صفات مورفولوژیك، زراعی و فنولوژیك نظیر روز تا گلدهی، روز تا رسیدگی، ارتفاع بوته، تعداد انشعاب در بوته، تعداد غوزه در بوته، قطر غوزه، وزن هزار دانه و عملكرد دانه در بوته اندازه گیری شدند. همچنین شاخص های تحمل به تنش (STI) و پایداری عملكرد (YSI) محاسبه گردید. نتایج تجزیه واریانس مركب نشان داد كه اثر ژنوتیپ برای كلیه صفات معنی دار بود كه بیانگر تنوع ژنتیكی قابل توجه در بین ژنوتیپ هاست. تنش شوری و خشكی به ترتیب باعث كاهش 64/49 و 58/46 درصدی عملكرد دانه شدند. وراثت پذیری عمومی برای اكثر صفات بالا (بیش از 70 درصد) برآورد شد كه حاكی از سهم بالای عوامل ژنتیكی در كنترل صفات است. به طوركلی، لاین های نوتركیب حاصل از تلاقی بین گونه ای نسبت به ارقام جهانی از پایداری عملكرد بالاتری برخوردار بودند كه نشان دهنده موفقیت تلاقی های بین گونه ای در افزایش تنوع ژنتیكی و ایجاد ژنوتیپ های متحمل است. صفات تعداد غوزه در بوته، وزن هزار دانه و ارتفاع بوته به عنوان مهم ترین اجزای تأثیرگذار بر عملكرد دانه شناسایی شدند. بر اساس نتایج مقایسه میانگین، تجزیه به مؤلفه های اصلی و بای پلات، ژنوتیپ هایG60، G19 و لاین نوتركیب 16TP از نظر عملكرد دانه در هر سه محیط و نیز شاخص های STI و YSI برتر از سایرین بودند و به عنوان ژنوتیپ های پایدار و متحمل به تنش های شوری و خشكی برای استفاده در برنامه های اصلاحی معرفی شدند.
كلیدواژه ها: گلرنگ، شوری، خشكی، تلاقی بین گونه ای، تنوع ژنتیكی، شاخص تحمل به تنش، لاین نوتركیب