تولید نهال های با کیفیت رویشی بالا و توان سازگاری با تنش های محیطی، به ویژه تنش خشکی، از الزامات اساسی در برنامه های احیاء، بازسازی اکوسیستم ها و توسعه فضای سبز در مناطق خشک و نیمه خشک ایران است. بستر کشت به عنوان یکی از عوامل کلیدی در مرحله تولید نهال، نقش تعیین کننده ای در استقرار، رشد اولیه و ظرفیت تحمل تنش در گونه های بومی دارد. همزمان، کاربرد ترکیباتی نظیر ملاتونین به عنوان رویکردی نوین در مدیریت تنش های غیرزیستی، به دلیل نقش آن در تعادل اکسیداتیو و بهبود پاسخ های فیزیولوژیک گیاه، مورد توجه قرار گرفته است.پژوهش با هدف ارزیابی اثر بسترهای مختلف کشت بر صفات مورفولوژیک نهال گونه بومی کیکم (Acer monspessulanum) و بررسی پاسخ های مورفولوژیک و فیزیولوژیک آن به تنش خشکی و محلول پاشی ملاتونین طراحی و اجرا شد. آزمایش ها در دو مرحله متوالی در گلخانه های تحقیقاتی دانشکده کشاورزی دانشگاه صنعتی اصفهان انجام گرفت. مرحله نخست به بررسی اثر چهار نوع بستر کشت شامل مخلوط های مختلف خاک باغچه، خاک برگ و شن و بستر ماسه بر شاخص های مورفولوژیک نهال ها اختصاص داشت و در قالب طرح کاملا تصادفی با چهار تکرار اجرا شد. در مرحله دوم، نهال ها تحت تیمارهای آبیاری شامل شاهد، تنش خشکی متوسط (50 درصد ظرفیت زراعی) و تنش خشکی شدید (قطع کامل آبیاری) و محلول پاشی ملاتونین در دو سطح صفر و 100 میکرومولار قرار گرفتند. این مرحله به صورت فاکتوریل و در قالب طرح کاملا تصادفی با چهار تکرار اجرا شد و محلول پاشی به مدت 7 روز و با فواصل یک روز در میان انجام گرفت.
نتایج مرحله نخست نشان داد بستر ماسه موجب بهبود معنی دار صفات مورفولوژیک مرتبط با رشد اندام هوایی و ریشه ای و افزایش درصد زنده مانی نهال ها شد، در حالی که بستر حاوی خاک باغچه و شن صرفا افزایش وزن تر و خشک اندام هوایی را به دنبال داشت. در مرحله دوم، تنش خشکی موجب کاهش صفات مورفولوژیک از جمله وزن تر اندام هوایی، مساحت ریشه و طول تجمعی ریشه شد و همزمان با القای سطوح مختلف تنش، وضعیت آبی و کارایی فتوسنتزی را کاهش داد و شاخص های مرتبط با آسیب غشایی و سیستم آنتی اکسیدانی را افزایش داد. در مقابل، محلول پاشی ملاتونین باعث تقویت صفات مورفولوژیک و بهبود شاخص های فتوسنتزی، افزایش محتوای نسبی آب و تقویت سیستم آنتی اکسیدانی از جمله فعالیت آنزیم های کاتالاز و گایاکول پراکسیداز شد و توانست بخشی از اثرات منفی تنش خشکی را تعدیل کرده و از افزایش نشت یونی جلوگیری کند.
در مجموع، بستر ماسه موجب بهبود رشد اولیه و استقرار نهال های کیکم شد و ملاتونین، تحت شرایط تنش خشکی، توانست اثرات منفی این تنش را تعدیل کند.
کلمات کلیدی: بستر کشت، تنش خشکی، رشد نهال، کیکم، گونه بومی، ملاتونین.