سفیدبالک پنبه ( tabaciBemisia) و سفیدبالک گلخانه (Trialeurodes vaporariorum) از جمله خسارت زا ترین آفات کشاورزی می باشند. پایرتروئیدها آنالوگ های مصنوعی پیرترین های طبیعی هستند که عمدتا با اثر بر کانال های سدیم سلول های عصبی باعث بازشدن طولانی مدت این کانال ها و در نهایت فلج و مرگ حشره میشوند. مکانیسم های مقاومت در گونه های مختلف بندپایان به پایرتروئیدها با جهش در ژن کانال سدیم و افزایش فعالیت آنزیم های سم زدا (سیتوکروم مونواکسیژنازP450، کربوکسیل استرازها و گلوتاتیون-اس-ترانسفرازها) مرتبط است. هدف این پژوهش ارزیابی مقاومت به آفت کش پایرتروئیدی سایپرمترین و مشخص کردن مکانیسم های آن در جمعیتهای ایرانی B. tabaci و T. vaporariorum بود. به این منظور، پنج جمعیت از B. tabaci و هشت جمعیت از T. vaporariorum از مناطق مختلف استان اصفهان و استان یزد جمع آوری گردید و با انجام آزمایشات زیست سنجی به روش غوطه ور کردن برگ، حساسیت جمعیتها به سایپرمترین مورد بررسی قرار گرفت. میزان50 LC برای جمعیت های T. vaporariorum بین 64/427 (دانشگاه) تا 50/2586 (یزدآباد) mg a.i/L و برای جمعیتهای B. tabaci بین 12/154 (گز) تا 60/3938 (دهاقان) mg a.i/L محاسبه گردید. جمعیت مقاوم یزدآباد دارای نسبت مقاومت 6 برابری و جمعیت مقاوم دهاقان دارای نسبت مقاومت 25 برابری نسبت به جمعیت های حساس بودند. برای تشخیص مکانیسمهای مقاومت اثرات پیش تیمار با سه سینرژیست پیپرونیل بوتاکسید (PBO)، دی اتیل مالئات (DEM) و تری فنیل فسفات (TPP) مورد بررسی قرار گرفت. در جمعیتهای حساس و مقاوم نسبت هم افزایی با سینرژیستهای PBO ،DEM و TPP به ترتیب در گز (04/1، 24/1 و 17/1)، دهاقان (9/4، 18/2 و 03/1)، دانشگاه (2/1، 42/1 و 14/1) و یزدآباد (23/1، 17/1 و 21/3) محاسبه شد و نقش مهم کربوکسیل استرازها و گلوتاتیون-اس-ترانسفرازها در سم زدایی سایپرمترین مشخص گردید. همچنین اندازه گیری های فعالیت آنزیمی نشان داد که در جمعیت مقاوم دهاقان، فعالیت گلوتاتیون-اس-ترانسفرازها و در جمعیت مقاوم یزدآباد فعالیت کربوکسیل استرازها افزایش یافته است. مقاومت تقاطعی در این جمعیتها در برابر سایر حشره کش ها نشان داد که جمعیت مقاوم به سایپرمترین دهاقان مقاومت تقاطعی بالایی به پرمترین و جمعیت مقاوم یزدآباد مقاومت تقاطعی بالایی به پرمترین و اسپیروتترامات دارند. در نتیجه، افزایش سم زدایی متابولیکی خصوصا افزایش بیان ژنهای گلوتاتیون-اس-ترانسفراز و کربوکسیل استرازها، از عوامل کلیدی در مقاومت به سایپرمترین در B. tabaci و T. vaporariorum هستند. این نتایج ممکن است کاربردهایی در تشخیص زود هنگام مقاومت به سایپرمترین در جمعیتهای سفیدبالک داشته باشد و به استراتژی های مدیریت آفت موثرتر منجر شوند.
کلمات کلیدی: سفیدبالک ها، کانال سدیم، پایرتروئیدها، سایپرمترین، سم زدایی