یکی از عوامل مهم تهدید کننده سلامت دستگاه گوارش، بیماری¬های انگلی مانند کوکسیدیوز هستند. مکان اصلی تکثیر این انگل دستگاه گوارش پرنده است و به همین دلیل با ایجاد آسیب¬های روده¬ایی و دیس باکتریوزیس، موجب بروز عفونت¬های ثانویه، تضعیف سیستم ایمنی، افت عملکرد و در نهایت افزایش تلفات می¬شود. گیاه درمنه با ماده¬ی موثره¬ی آرتیمیزنین گیاهی است که امروزه مطالعات مختلفی درباره¬ی اثرات آن علیه کوکسیدیوز انجام شده است. همچنین گیاه شنبلیله دارای سه جز فعال بیولوژیکی شامل آلکالوئیدها، ساپونین¬ها و تیریگونلین می¬باشد که این گیاه نیز امروزه به عنوان یک کوکسیدیواستات معرفی شده است. هدف از این مطالعه نیز بررسی اثر ماده¬ی موثره¬ی این گیاهان علیه کوکسیدیوز و مقایسه¬ی آن¬ها با کوکسیدیواستات دیکلازوریل است. برای این منظور از تعداد 320 قطعه جوجه¬ی گوشتی یک روزه در یک طرح کاملا تصادفی با 8 تیمار و 4 تکرار و 10 پرنده در هر تکرار استفاده شد. تیمارهای آزمایشی بدین شرح بودند: 1. جوجه¬های چالش داده نشده و درمان نشده (کنترل منفی)؛2.جوجه¬های چالش داده شده و درمان نشده (کنترل مثبت)؛ 3.جوجه-های چالش داده شده و درمان شده با2/0g/kg دیکلازوریل از روز1تا42 (دیکلازوریل پیشگیری)؛4.جوجه¬های چالش داده شده و درمان شده با2/0g/kg دیکلازوریل از روز1تا20و با8/0g/kg از روز21تا42 (دیکلازوریل درمان)؛ 5.جوجه¬های چالش داده شده و درمان شده با2/0g/kg پودرحاوی آرتیمیزنین از روز1تا42(آرتیمیزنین پیشگیری)؛ 6.جوجه¬های چالش داده شده و درمان شده با با2/0g/kg پودر حاوی آرتیمیزنین از روز1تا20 و با8/0g/kg از روز21تا42 (آرتیمیزنین درمان)؛ 7.جوجه¬های چالش داده شده ودرمان شده با2/0g/kg پودر حاوی ساپونین از روز1تا42 (ساپونین پیشگیری)؛ 8.جوجه¬های چالش داده شده و درمان شده با2/0g/kg پودر حاوی ساپونین از روز1تا20 و با 8/0g/kg از روز21تا 42(ساپونین درمان). در روز21 آزمایش، جوجه¬ها با دوز250000 اووسیت کوکسیدیوز در یک سی¬سی محلول به روش گاواژ دهانی چالش داده شدند. بر اساس نتایج به دست آمده در طی 21 روز اول هیچ تفاوت معناداری در عملکرد پرنده¬ها مشاهده نشد؛ اما در دوره¬ی پایانی بیشترین افزایش وزن روزانه مربوط به تیمار کنترل منفی و کمترین ضریب تبدیل خوراک مربوط به تیمار دیکلازوریل پیشگیری بود (05/0 P <). همچنین در میان جوجه¬های چالش داده شده با انگل کوکسیدیوز بیشترین افزایش وزن روزانه مربوط به تیمار دیکلازوریل درمان و کمترین افرایش وزن روزانه مربوط به تیمار کنترل مثبت، ساپونین درمان و پیشگیری بود (05/0 P <). همچنین بهترین ضریب تبدیل خوراک دربین جوجه¬های چالش داده شده مربوط به تیمار دیکلازوریل پیشگیری بود و بدترین ضریب تبدیل خوراک مربوط به تیمار کنترل مثبت بود (05/0 P <). نتایج شمارش اووسیت مدفوع نشان داد که مدفوع جوجه¬های تیمار کنترل منفی فاقد هرگونه اووسیت بود؛ اما در بین جوجه¬های چالش داده شده کمترین تعداد اووسیت در مدفوع جوجه¬های تیمارهای دیکلازوریل و آرتیمیزنین شمارش شدکه به طور معناداری از تیمار کنترل مثبت و تیمارهای ساپونین کمتر بود(05/0 P <). نتایج حاصل بررسی استرس اکسیداتیو در خون نشان داد که ین تیمارهای آزمایشی از نظر سطح گلوتاتیون پراکسیداز و مالون¬دی-آلدهاید تفاوت معناداری وجود نداشت. اما بیشترین شاخص آنتی¬اکسیدان خون در تیمار کنترل مثبت و پس از آن آرتیمیزنین درمان مشاهده شد و کمترین سطح شاخص آنتی¬اکسیدان مربوط به تیمار کنترل منفی بود(05/0P<). بیشترین آسیب پاتولوژیکی و مورفولوژیکی در بافت روده نیز در تیمار کنترل مثبت و کمترین آن در تیمار کنترل منفی مشاهده شد. جمعیت باکتری لاکتوباسیلوس در سکوم جوجه-های تیمار کنترل منفی از سایر تیمارها بیشتر بود، اما این افزایش جمعیت تنها با تیمار کنترل مثبت اختلاف معنادار ایجاد کرده بود (05/0P<)، همچنین جمعیت باکتری¬های کلی¬فرم سکوم تحت تاثیر معنادار تیمارهای آزمایشی قرار نگرفت. بر اساس یافته¬های این مطالعه ما نتیجه گرفتیم که آرتیمیزنین و ساپونین می¬توانند با ایجاد تداخل در چرخه¬ی زندگی کوکسیدیوز و تشکیل اووسیت¬ها، بیماری و عفونت ایجاد شده را کنترل ¬کنند. به طور کلی، اثرات مثبت این افزودنی¬ها بر عملکرد و کنترل بیماری به توانایی آنها در اصلاح و تعدیل میکرو فلور، کاهش تولید و دفع اووسیست، کاهش التهاب روده، بهبود سیستم ایمنی و افزایش وضعیت آنتی اکسیدانی مربوط می¬شود. همچنین بر اساس یافته¬های این مطالعه ما نتیجه گرفتیم که استفاده از آرتیمیزنین در مقایسه با دیکلازوریل در کنترل بیماری تفاوت معناداری نداشت و به همین دلیل می¬توانیم آن را به عنوان یک جایگزین مناسب برای کوکسیدیواستات¬های تجاری معرفی کنیم. کلمات کلیدی: کوکسیدیوز، آرتیمیز