گندم (Triticum aestivum L.) به عنوان فراون ترین غله، نقش مهمی در تامین انرژی، کربوهیدرات و پروتیین گیاهی برای انسان دارد. ویروس موزاییک رگه‌ای گندم (wheat streak mosaic virus, WSMV) متعلق به خانواده Potyviridae و جنس Tritimovirus، سالانه خسارت‌ زیادی به تولید غلات، به ویژه گندم، در بسیاری از مناطق جهان از جمله ایران وارد می‌کند. این ویروس دارای ماده ژنتیکی RNA تک لا با قطبیت مثبت می باشد و در طبیعت توسط کنه پیچیدگی گندم wheat curl mite (WCM) با نام علمی Aceria tosichella متعلق به خانواده Eriophyidae، منتقل می شود. این پژوهش در قالب دو مطالعه مجزا انجام شد. در مطالعه اول، به‌منظور ‌تعیین تنوع ژنتیکی ویروس موزاییک رگه‌ای گندم، در سال‌های1401 تا 1403 از مزارع گندم و جو در استان‌های اصفهان و چهارمحال و بختیاری مجموعاً 196 نمونه از برگ گیاهان با علایم موزاییک رگه‌ای، جمع‌آوری گردید. استخراج RNA کل به روش CTAB انجام و ازآزمون RT-PCR با استفاده از جفت آغازگر اختصاصی WSMVF/WSMVR به منظور ردیابی WSMV استفاده شد. نتایج نشان‌دهنده وجود WSMV در میزبان‌های آژیلوپس، مرغ، دم‌روباهی، قیاق، یولاف، چاودار، ارزن و علف خرچنگ علاوه بر گندم و جو بود. از میان نمونه‌هایی که در آن‌ها قطعه bp 948 تکثیر شد، شش نمونه‌ از مناطق مختلف مربوط به میزبان‌های Aegilops sp.، مرغ، گندم، ارزن و جو به روش سنگر توالی‌یابی شدند. کیفیت توالی ها توسط نرم افزار2.6.6 Chromas بررسی و توسط نرم افزار BLASTn با دیگر توالی های موجود در GenBank مقایسه شدند. نتایج BLASTn نشان‌دهنده شباهت بالای آن ها با توالی های WSMV بود. همردیف سازی چندتایی توالی های این پژوهش به همراه دیگر توالی ها موجود در GenBank و رسم درخت تبارزایی به روش neighbor-joining با اعتبارسنجی(bootstrap) 1000 توسط نرم افزار 02-10-DNAMAN X انجام شد. نتایج همردیف سازی نشان‌دهنده وجود یکنواختی نوکلئوتیدی این جدایه‌ها به میزان 56/96% تا 92/97% با توالی‌های WSMV موجود در GenBank بود. این یافته‌ها شباهت بالای این جدایه‌ها را در سطح نوکلئوتیدی با وجود تفاوت میزبانی نشان می‌دهد. بر اساس درخت تبارزایی، جدایه‌های این پژوهش در گروه جدایه‌های فلات ایران و در یک کلاد نزدیک به جدایه سعادت‌شهر گروه‌بندی شدند. در مطالعه دوم ارزیابی راندمان انتقال دو جدایه WSMV (کوهرنگ و دهاقان) توسط دو جمعیت (کوهرنگ و دهاقان) کنه پیچیدگی گندم از ژنوتیپ نوع 2 ، در دو مرحله رشدی (نابالغ و بالغ) به صورت فاکتوریل در قالب طرح کاملا تصادفی با 6 ترکیب تیماری انجام شد. تیمارها برای محاسبه هر مرحله رشدی، مجموعاً شامل 360 گلدان بودند که به صورت 20 تکرار بیولوژیکی (هر گلدان یک تکرار بیولوژیکی) و 3 تکرار آماری تنظیم شدند. پس از انتقال تک‌ کنه های ویرولیفروس (viruliferous) به گیاهان گندم در مرحله دوبرگی، گیاهان دارای علایم در 30 روز پس از مایه زنی شمارش شدند. برای اطمینان از آلودگی گیاهان، استخراج RNA و واکنش RT-PCR با استفاده ازجفت آغازگر‌ اختصاصی WSMVF/WSMVR انجام گرفت. نتایج حاصل از تجزیه واریانس و مقایسه میانگین راندمان انتقال نشان دادکه نوع جدایه ویروس نقش کلیدی در تعیین راندمان انتقال دارد و تفاوت‌های قابل توجهی بین راندمان انتقال جدایه‌های ویروسی وجود دارد. همچنین، مشاهده شد که کنه‌های نابالغ دارای راندمان بالاتری نسبت به کنه‌های بالغ در انتقال WSMV دارند. اثر متقابل مرحله رشدی و جدایه ویروسی نیز معنی دار بود. در مورد جمعیت‌های کنه، نتایج نشان داد که تفاوت معنی‌داری در نرخ انتقال بین دو جمعیت کوهرنگ و دهاقان وجود ندارد. همچنین، تأثیر جدایه ویروسی و مرحله رشدی کنه بر راندمان انتقال ویروس مستقل از نوع کنه بود؛ به این معنی که هیچ یک از عوامل جدایه ویروسی، جمعیت کنه، یا مرحله رشدی کنه تأثیر مشترکی بر راندمان انتقال ویروس نداشتند. با توجه به اهمیت اقتصادی WSMV افزایش دانش در زمینه نقش کنه پیچیدگی گندم در انتقال آن می تواند در مدیریت بیماری ناشی از ویروس بسیار موثر باشد. کلمات کلیدی: ویروس موزاییک رگه‌ای گندم، کنه پیچیدگی گندم، راندمان انتقال، تنوع ژنتیکی