با افزایش غلظت گازهای گلخانه¬ای نظیر دی¬اکسید کربن و وقوع تغییر اقلیم پیامدهایی نظیر کاهش منابع آب در ایران قابل پیش¬بینی است. این شرایط تاثیر بارزی بر تولید و عملکرد محصولات کشاورزی از جمله نخود خواهد داشت. علاوه بر این به دلیل همزیستی گیاه نخود با باکتری مزوریزوبیوم اختصاصی احتمالا این همزیستی نیز تحت تاثیر شرایط تغییر اقلیم قرار خواهد گرفت. بنابراین پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر غلظت گاز دی¬اکسید کربن محیط (50±400 و 50±700 میکرومول در مول)، تنش کم آبی (آبیاری بر اساس 45 و 75 درصد از حداکثر تخلیه مجاز رطوبت قابل استفاده خاک) و تلقیح باکتری (تلقیح و عدم تلقیح با باکتری Mesorhizobium ciceri) بر رشد و برخی ویژگی¬های مورفو- فیزیولوژیک چهار رقم نخود (آراز، ثمین، جم و کرج 31-60-12) انجام شد. آزمایش به صورت فاکتوریل در قالب طرح بلوک¬های کامل تصادفی در اتاقک¬های رشد رو باز در سه تکرار در بهار سال 1401 به اجرا درآمد. نتایج نشان داد غلظت بالای دی¬اکسید کربن، اثرات تنش کمبود آب بر طول ساقه، رطوبت نسبی برگ، افزایش غلظت پرولین و افزایش فعالیت آنزیم کاتالاز را تعدیل کرد. تلقیح مزوریزوبیوم نیز با افزایش فعالیت آنزیم¬های آنتی-اکسیدانی و تعداد گره ریشه اثرات تنش کمبود آب را تعدیل نمود. در این شرایط کاهش سطح برگ گیاه و وزن خشک اندام هوایی در اثر تنش کمتر و کارایی مصرف آب آبیاری بیشتر بود. با این وجود، تلقیح مزوریزوبیوم در شرایط غلظت بالای دی¬اکسید کربن، وزن خشک ریشه را کاهش داد. در غلظت بالای دی¬اکسید کربن نسبت به غلظت معمول، رقم کرج بیشترین سطح برگ، وزن خشک اندام هوایی، کارایی مصرف آب آبیاری و شاخص تحمل به تنش و کمترین کاهش تعداد گره¬ی ریشه را نشان داد. در تنش کم آبی نیز در رقم کرج محتوای کلروفیلa، کلروفیلb، تعداد گره و کارایی مصرف آب آبیاری بیشترین افزایش را نسبت به رژیم رطوبتی شاهد در مقایسه با دیگر ارقام داشت. در گیاهان تلقیح شده با مزوریزوبیوم، بیشترین محتوای کلروفیلa و محتوای نسبی آب برگ، به ارقام آراز و کرج، بیشترین طول ساقه به ارقام ثمین، جم و کرج، بیشترین تعداد گره در ریشه به ارقام ثمین و کرج و بیشترین وزن خشک ریشه به رقم کرج تعلق داشت. به طور کلی در شرایط غلظت بالای دی¬اکسید کربن، تنش کم¬آبی و تلقیح مزوریزوبیوم، رقم کرج برتری نسبی داشت. بر اساس نتایج همبستگی¬ها و آنالیز خوشه¬ای¬، در رژیم رطوبتی شاهد، ارقام ثمین و کرج، به ترتیب در سطح معمول و غنی دی¬اکسید کربن بیشترین همبستگی مثبت با صفات مرتبط با وزن خشک را داشتند. در شرایط تنش کمبود آب نیز، در رقم جم در سطح غنی و در رقم کرج هر دو سطح دی اکسید کربن، همبستگی بالایی بین صفات مرتبط با وزن خشک مشاهده شد. بنابراین پیشنهاد می¬شود ارقام جم و کرج در مطالعات تکمیلی مورد توجه قرار گیرند. کلمات کلیدی: تغییر اقلیم، غلظت بالای دی¬اکسید کربن، کم¬آبی، همزیستی مزوریزوبیومی- نخود